MENTAL RETARDASYON (MR)
Mental retardasyon, grip, şeker, anemi, ve benzerleri gibi özel tıbbi bir bozukluk değildir.
Aynı zamanda akıl sağlığının sonradan bozulması durumu da değildir.
Ve tam olarak tedavisi mümkün değildir. Bu nedenle aşağıda da açıkladığım gibi korunma; eğitim, bilinçli yaklaşım çok önemlidir.
MENTAL RETARDASYON tanımı kişileri hayat boyu etiketleyen bir kavram olduğundan uzunca bir süredir yerine ENTELEKTÜEL YETERSİZLİK (Intellectual disability; ID) tanımı konmaya çalışılmaktadır.
MR,ID , çevreye uyun yeteneğinde azalma ile birlikte bilişsel yeteneğin kronolojik yaş için olması gereken ortalamanın belirgin olarak altında olması demektir. Bu tanımı daha iyi anlamak için bilişsel gelişim kavramına bir bakmak gerekir.
BiliÅŸsel GeliÅŸim:
Bireyin, çevresindeki dünyayı anlamasını ve öğrenmesini sağlayan aktif zihinsel faaliyetlerde gelişime BİLİŞSEL GELİŞİM adı verilmektedir. Bilişsel gelişim; bebeklikten yetişkinliğe kadar bireyin çevreyi, dünyayı anlama, düşünme yollarının daha kompleks ve etkili hale gelme sürecidir ( Sönmez, 2000, sayfa 90 ).
Piaget’ ye göre, BiliÅŸsel GeliÅŸim dört evrede gerçekleÅŸir:
(Jean Piaget, (1896 - 1980) yılları arasında yaşamış olan İsviçreli ünlü psikolog.)
Duyusal motor dönem (0-2 yaş)
- İşlem öncesi dönem (2-5/6 yaş)
- Somut işlemler dönemi
- Soyut işlemler dönemi
- Soyut işlemler dönemi
Söz konusu olan azalmış bilişsel yetenek tanısı standart testler ile konmalıdır. Ancak bu testler 3 yaşından küçük çocuklarda kesin belirleyici olamadığından; bu yaşa kadar gelişimsel gerilikten söz edilir.
MR,ID toplumda %1- 3 arası sıklıkta görülmektedir. Çeşitli nedenleri olduğu bilinmekle beraber tıbbi açıdan sadece %25 i için kesin tanı konabilmektedir.
.
BELÄ°RTÄ°LER
MR,ID problemine sahip bireyler gündelik hayatın sıradan rutinleri ile baş edebilecek ; ve bu yaşam içinde kendilerini geliştirebilecek zihinsel yetenekten yoksundurlar. Bu eylemler arasında iletişim, kendi kendine bakabilme, konuşma, temizlik ve korunma, okul, iş ve sosyal hayatın gereklerini yerine getirebilme sayılabilir.
MR,ID problemli kişilerin yaşam sürdürebilme yetenekleri ve hastalık belirtileri durumlarının derecesine göre değişmektedir.
MR,ID şiddetine göre 4 derecede ortaya çıkabilir:
Hafif MR,ID IQ düzeyi 50-70 derece arası:
Matematik ve okumada belli seviyelere ulaşabilirler. Toplum içinde yaşayabilme, iş sahibi olabilme yetenekleri vardır.
Orta MR,ID IQ düzeyi 35-49 derece arası:
Basit aktiviteleri gerçekleştirebilirler, basit anlamda kendilerine bakım sağlayabilirler.
Şiddetli MR,ID IQ düzeyi 20-34 derece arası:
Bakım ve desteğe ihtiyaçları olsa da, basit tekrar gerektiren bakım aktivitelerini gerçekleştirebilirler.
Belirgin MR,ID IQ düzeyi 20 derecenin altında olanlar:
Kendilerine bakabilme yetenekleri yoktur.
KORUNMA
MR,ID kesin tedavisi olamayan bir durumdur. Ancak kişilerin seviyesine göre eğitim programları, aileye ve çocuğa psikolojik destek önemli yer tutmaktadır. Asıl önemli olan ise gerek hamilelikte ; gerek doğum esnasında ve de çocuklukta neden olabilecek faktörlerden anneyi ve bebeği koruyabilmektir. MR,ID nedenlerine başlıklar halinde bakacak olursak:
1.Hamilelikte , doğum anında ya da doğumdan sonra karşılaşılan enfeksiyon ajanları:
Konjenital CMV
Konjenital rubella
Konjenital toxoplazmoz
Ensefalit
HIV enfeksiyonları
Listeriosis
Menenjit
2.Kromozom Bozuklukları
3. Genetik anomaliler ve kalıtımsal hastalıklar
4. Metabolik hastalıklar
5. Malnutrisyon : Yetersiz beslenme
6.Toksik etkenler ile karşılaşmak ( Özellikle alkol, sigaraya dikkat)
7.Travmalar
8. Açıklanamayan nedenler ki en büyük çoğunluk bu gruptadır.
Dikkat edecek olursak bu sıralamada 1. , 3. , 5. , 6. maddeler dikkatli tıbbi bakım ve kişisel bakım ile önlenebilir.
Toksik etkenler içinde alkol ve sigara kullanımı önemli bir yer tutmaktadır.
Beslenme yetersizliği engellenebilir; genetik anomali ve kalıtsal hastalıklar ise anne karnında tanınabileceği için bu tür problemlere sahip bebeklerin doğması engellenebilir.
Bunun yanı sıra çeşitli farklı durumların MR,ID ile karışabileceğini aileler ve tıp mensupları her zaman hatırlamalıdır.
Duyma ve kulak sorunları çocuğun sosyal ve okul düzeyini, iletişimini engelleyebilir.
Duygusal sorunlar ve yeterince ilgi, sevgi görmeyen çocuklardaki gelişim geriliği MR,ID ile karışabilir.
Oturma kalkmada, yürümede sorun yaşayan çocuğun ortopedik ve nörolojik sorunları olabilir.
Örneklemeye çalıştığım tüm bu durumlar ailede hatta bazen doktorda bile MR,ID adına yanlış kararlara neden olabilir.
Özetle genetik danışmanlık, gebelik öncesi ve gebelikte bilinçli anne ve baba adayları, doğum sonrası aile danışmanlıkları toplumda görülme sıklığını kesinlikle azaltacaktır.
TEDAVÄ° VE YAKLAÅžIM
MR , ID problemine sahip olduğu tespit edilen çocuklar multidisipliner bir kadro tarafından izlenmelidir: Çocuk doktoru, eğitimci, dil eğitimcisi, psikolog, diyetisyen, nörolog, tıbbi fizyolog.
Ve bu ekip ailenin de katılımı ile çocuğu başarabileceği, yeteneklerinin elverdiği en üst seviyeye çekmeye çalışmalıdır.
MR, ID problemi olan çocuklar ile ilgilenirken tüm zayıf ve güçlü yönleri; duygısal ortamları, beslenme şekilleri, ailenin sosyoekonomik ve entelektüel düzeyi göz önüne alınmalıdır.
Tüm bu derleyip yazdıklarımın ışığında hekim olarak bence:
Bu çocuklarda her çocuk için genel tıp kuralları artı MR,ID sorunlu çocuklara yönelik araştırmalara dayalı sistemler genelde uygulanırken; her bir MR,ID sorununa sahip bireyin ayrı kişilik yapısına, genetiğe ve koşullara sahip olduğu da yaklaşım sırasında göz önüne alınmalıdır. Hatta mümkünse eğitim ve davranışsal öğretileri buna göre kişiye özel yapılmaya çalışılmalıdır.
KAYNAKÇA:
1. Aile HekimliÄŸinin Temelleri
Philip D. SLOANE; Lisa M. SLATT; Mark H. EBELL;
Louis B. JACQUES; Mindy A. SMÄ°TH
2. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Olcay NEYZİ
3. MERCK MANUALS SÄ°TESÄ°
4.MEDLÄ°NE PLUS